İçindekiler
İçindekiler
1.Genel
ASTM-D-4490 yöntemi ile dedektör tüp kullanarak çalışma ortamındaki toksik gazların ve buharların örneklemesi yapılmaktadır. Havadaki 200’den fazla organik ve inorganik gaz ve buharı ölçmek için kullanılabilecek çok çeşitli ticari olarak temin edilebilen dedektör tüpleri bulunmaktadır. Dedektör tüpleri, belirli bir gaz veya buharla reaksiyona girerek renk değişikliği verecek uygun bir indikatör kimyasal ile kaplanmış granüler bir malzeme ile doldurulmuş sızdırmaz cam tüplerdir. İşlemleri, ilgilenilen maddenin konsantrasyonunu ölçmek için tasarlanmış bir dedektör tüpünden bilinen bir hacimdeki havayı çekmek için portatif bir pompa kullanmaktan ibarettir. Renk değişimi, tüp içinde oluşan lekenin uzunluğu veya renk değişiminin derecesi olarak okunur. Bu renk değişikliği, havadaki konsantrasyonu belirlemek için ya tüp üzerinde basılı bir ölçekle ya da tüp kitiyle birlikte verilen bir referans tablosuyla karşılaştırılır
ASTM-D-4490-96 metodu ile sahada iki tip örnekleme yapabiliriz. Bunlar uzun süreli ölçümler ve kısa süreli ölçümlerdir.
ASTM-D-4490-96 metodunda kısa süreli ölçümlerde dedektör tüpten tüp üreticisinin önerdiği miktarda bir gaz geçirilir ve ilgili gaz tüpte reaksiyona girerek tüpte bir renk değişimine sebep olur ve bu renk değişimi tüpün üzerindeki skaladan okunarak ortamdaki gaz konsantrasyonu belirlenmiş olur. Burada dikkat edilmesi gereken en önemli husus çekişte kullanılan pompa ile kullanılan dedektör tüp aynı üreticiye ait olmasıdır.
ASTM-D-4490-96 metodunda uzun süreli ölçümler ise pasif ve aktif örnekleme olacak şekilde iki alt kırılımda ölçümler gerçekleştirilmektedir. Aktif örneklemede mekanik bir pompa doğrudan tüpe bağlanarak renk değişimi gözlemlenir. Pasif örneklemede ise dedektör tüp atmosfer basıncı ile hareket ederek renk değişimine sebep olmaktadır.
Sahada kullanılacak dedektör tüplerin saklama koşulları, raf ömrü, kimyasal reaksiyon sonucundaki renk değişimi, test prosedürü ve gerekli durumlarda hangi düzeltmelerin yapılacağı(sıcaklık, nem basınç) bilinmesi gerekmektedir.
Güncellenen TS EN 689 Standardında maruziyet ölçümlerinin yapılması ve sınır değer ile karşılaştırma yapabilmek için gerekli hesaplamalar.
Üretilen tüplerin dedeksiyon limitleri ve ölçüm aralıkları NIOSH, OSHA gibi uluslar arası kuruluşların sınır değerleri baz alınarak yapılmıştır. Ülkemizde kullanılan Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmeliğindeki bazı parametreler üretilen tüplerin dedeksiyon limitlerini karşılamamaktadır. Örneğin sülfürik asit parametresi bizim yönetmeliğimizde sınır değeri 0,05 mg/m3 iken üretilen dedektör tüplerin dedeksiyon limiti 0,5 mg/m3 tür. Bu değer OSHA ve NIOSH da 1 mg/m3 dür.
2.Pompa Doğrulamanın Yapılması (Kısa Süreli Ölçümler)
Ölçümde kullanılacak pompaların hacim doğrulamasını yapmak için hacim kalibrasyonu yapılmış bir dereceli silindirin kullanılması yeterli olacaktır. Pompaların çekiş hacimleri 100 ml olduğundan bu dereceli silindirin hacminin 100 ml olması yeterlidir.
3. Ölçüm Örneği (Kısa Süreli Ölçümler)
Yukarıdaki kullanma talimatı verilen tüpün çekiş hacmine göre iki farklı ölçüm aralığı bulunmakta. Eğer bu tüpte tek çekiş(1 pump stroke) yapıldığında tüpün üstündeki okuduğumuz değer düzeltilmemiş ölçüm değeridir. Eğer yarım çekiş(1/2 pump stroke) yapılırsa tüp üzerinde gördüğümüz değerin iki ile çarpımı düzeltilmemiş ölçüm değeridir. Tüpün tespit limiti(detectable limit) 5 ppm ve tüpün rengi oluşan kimyasal reaksiyon sonucu pembe renkten sarı renge dönmektedir. Bu tüpte düzeltme olarak sadece basınç düzeltmesi yapılmaktadır.
Örneğin yarım çekiş yaptık ve tüp üzerinde 1500 ppm lik bir değer okuduk. Düzeltilmemiş ölçüm değerimiz 3000 ppm dir. Ölçüm yerindeki ortam basıncıda 1016 hpa olarak varsayarsak düzeltilmiş ölçüm değeri;
3000 ppm*(1013/1016)hpa =2991,14 ppm olacaktır.
Kullanılan her tüpün kendine düzeltme ve çekiş prensibi değişmektedir. Bu yüzden ölçümlerden önce kullanılan tüpün kullanma talimatı dikkatle okunmalıdır.
Eğer ortamdaki gaz bilinmiyorsa yukardaki örnekte olduğu tespit tüpleri kullanılarak çalışma ortamında hangi gazların olduğu tahmin edilebilir.
4. Sızdırmazlık Kontrolü(Kısa Süreli Ölçümler)
Kullanılan dedektör tüplerinin sızdırmaması ölçüm sonuçlarının doğruluğu için çok önemlidir. Bu yüzden örneklemeye başlamadan önce kullanılacak dedektör tüpün uçları kırılmadan pompaya bağlanır ve çekiş yapılır. Ölçüm sonlandırma şamandırasının atıp atmadığı kontrol edilir. Beklenecek süre en az tüpün örnekleme süresi kadar olmalıdır.
5. Ölçüm Örneği (Uzun Süreli/Pasif)
Yukarda örneği verilen tüp bir ucundan kırılarak ortama veya kişinin solunum hizasına takılır. Burada ölçülen gaz ortam basıncıyla tüpün içine nüfus eder ve kimyasal reaksiyon oluşturarak tüpte bir renk değişimi meydana gelir. Örneği verilen tüp 1,04 ile 2000 ppm arasında ölçüm yapmaktadır. Ölçüm süresi en az 30 dk en fazla 48 saattir. Kimyasal reaksiyon sonucu tüp açık sarıdan kahverengine dönüşmektedir.
Ortamda 2 saat ölçüm yapılmış ve tüpte 50 ppm-saat bir değer okunduysa ölçüm sonucu 50 ppm-saat/2 saat ‘den 25 ppm olarak hesaplanacaktır.
