İçindekiler
1.GENEL
İçindekiler
Titreşim, bir nesnenin denge noktası etrafındaki mekanik salınımlarıdır. Salınımlar bir sarkaçın hareketi gibi düzenli veya lastiğin çakıl bir yoldaki hareketi gibi rastgele olabilir. Hissettiğimiz titreşimlerin zararlı olup olup olmadığını belirlemek için titreşim maruziyetinin belirlenmesi gerekmektedir.
Titreşimin sağlık üzerindeki etkileri için, titreşimli ekipman veya yapı tarafından üretilen “basınç dalgalarının” ölçülmesi gerekmektedir. Titreşim, vücuda titreşimle temas eden bölge ile girer. Bir işçi elektrikli testere veya kırıcı gibi elle tutulan ekipmanı kullandığında, titreşim elleri ve kolları etkiler. Böyle bir durumda el-kol titreşim ölçümleri yaparak titreşim maruziyetinin belirlenmesi gerekir. Bir işçi titreşimli bir zemin veya koltukta oturduğunda veya durduğunda, titreşim maruziyeti neredeyse tüm vücudu etkiler. Böyle bir durumda da tüm vücut titreşim ölçümü yapılması gerekmektedir.
Titreşime bağlı yaralanma riski günlük ortalama maruziyete bağlıdır. Riski değerlendirilmesi, titreşimin yoğunluğu ve sıklığını, maruz kalma süresi ve vücudun titreşimi alan bölümü dikkate alınır.
El-kol titreşimi ellerin ve parmakların zarar görmesine neden olur. Parmaklardaki kan damarlarına, sinirlere ve eklemlere zarar verir. Genellikle bu tip maruziyet sonucu beyaz parmak hastalığı veya el-kol titreşim sendromuna neden olmaktadır. Belirtilerden biri, etkilenen parmakların, özellikle soğuğa maruz kaldığında beyaza dönmesidir. Titreşime bağlı beyaz parmak hastalığı da kavrana gücü kaybına ve dokunma duyarlılığı kaybına neden olmaktadır.
Tüm vücut titreşiminin sağlık üzerindeki etkisi tam olarak anlaşılamamıştır. Ağır vasıta sürücülerinin, bağırsak bozuklukları, dolaşım ve kas-iskelet sistemi bozukluğunda artış olduğunu ortaya koymuştur.
2. Maruziyet Ölçümleri
2.1 El-Kol Titreşim Maruziyetinin Belirlenmesi (TS EN ISO 5349-1/2)
El-kol titreşim maruziyetinin belirlenmesi için TS EN ISO 5349-1/2 standardı kullanılarak ölçüm ve hesaplamalar gerçekleştirilir. Bu standart kapsamında elde edilen değerler, 8 Hz’den 1000 Hz’e kadar olan oktav bantların kapsamına giren frekans aralığı içinde, elle iletilen titreşimin zararlı etkilerini tahmin etmek için kullanılır.
2.2 El-Kol Titreşiminde Kullanılan Cihazlar
El-kol titreşiminin ölçülmesi, ISO 8041 standardında verilen kurallara uygun olan cihazlar kullanılarak yapılmalıdır. Kullanılacak cihazların doğru çalışıp çalışmadığı bir referans cihaz ile kontrol edilmelidir.
Titreşim Ölçümünde Kullanılan Cihazlar
2.3 Titreşim Transduserleri
Titreşim transduseri, titreşim ölçümlerini yapmak amacıyla tasarlanan bir ivme ölçerdir. Titreşim transduserleri, titreşimin genliklerinin bulunduğu aralıktaki değerlere dayanabilmeli ve kararlı karakteristiklere sahip olmalıdır. Trasduserin boyutları, makinenin çalışmasını etkilemeyecek şekilde olmalıdır.
2.4 Transduserin Yerleştirilmesi
Transdüserler, rijit olarak yerleştirilmelidir. Burada transduser titreşim yayan cihaz veya ekipmanın el ile temas eden bölgesine yerleştirilmelidir. İvme ölçerin eksenlerinin yönleri ölçümden önce kaydedilmelidir.
Transdüser Örnek Bağlantı Noktaları
2.5 Ölçülecek Büyüklükler
Titreşim genliğini belirlemekte kullanılan ana büyüklük, m/s2 cinsinden ifade edilen frekans ağırlıklı ivmenin k.o.k(karelerinin ortalamasının karekökü) değeridir. Tüm eksenlerde frekans ağırlıklandırma filtresi Wh olarak ölçüm cihazına girilmelidir. Bazı ölçüm cihazı bu ağırlıklandırma ayarlarını otomatik olarak yapmaktadır. Çok eksenli titreşim ölçümlerinde toplam titreşim değeri (ahv) olup, üç bileşen değerin karelerinin toplamının karekökü olarak tanımlanır.
2.6 Ölçüm Süresi ve Sayısı
Ölçüme ait asgarî kabul edilebilir süre, alınan sinyale, ölçme cihazlarına ve çalışma karakteristiklerine bağlıdır. Toplam ölçme süresi (başka bir deyişle, ölçme süresi ile numune sayısının çarpımı) en az 1 dakika olmalıdır. Daha kısa numune alma sürelerinin sayısı, tek uzun süreli ölçümlere tercih edilmelidir. Her bir çalışma için, en az üç numune alınmalıdır.
2.7 Farklı Çalışma Periyotları İçin Ölçüm Planlamaları
a) Sürekli çalışan alette uzun süreli ölçme
Çalışma süresi uzun ve süreklidir, ve bu süre esnasında kullanıcı titreşen yüzey ile sürekli temas halindedir. Bu durumda, titreşim ölçmeleri motorlu aletin normal kullanımı esnasında uzun süreler boyunca yapılabilir. Titreşim büyüklüğündeki değişimlerin normal çalışma işlemlerinin bir parçası olması şartıyla çalışma, titreşim büyüklüğündeki değişimleri içerebilir.
Titreşim büyüklüğü bilgisine ilâve olarak, günlük titreşime maruz kalmanın değerlendirilmesi günlük titreşime maruz kalma süresinin değerlendirilmesini de gerektirir.
b) Aralıklı çalışan alette uzun süreli ölçme
Çalışma süresi uzundur, ancak, kullanıcının titreşen yüzeye temasının sürekli olduğu çalışma ve aralar esnasında titreşime maruz kalmanın bulunmadığı kısa araları da içerir. Bu durumda, çalışmadaki aralar normal çalışma işlemlerinin bir parçası olması ve kullanıcının motorlu alete veya elle tutulan iş parçasına temasının kaybolmaması veya motorlu alet veya elle tutulan iş parçası üzerindeki kullanıcının ellerinin konumunu büyük oranda değişmemesi şartıyla titreşim ölçmeleri motorlu aletin normal kullanımı esnasında uzun süreler boyunca yapılabilir.
Titreşim büyüklüğü bilgisine ilâve olarak, günlük titreşime maruz kalmanın değerlendirilmesi günlük titreşime maruz kalma süresinin değerlendirilmesini de gerektirir. Bu durumda, çalışmaya maruz kalma süresi titreşime maruz kalmadaki kısa araları içerir ve böylece , çalışmaya maruz kalma süresi titreşime maruz kalma süresinden daha uzun olur.
c) Aralıklı çalışan alette kısa süreli ölçme
Bir çok durumda, örneğin motorlu aletin yere bırakılması, motorlu aletin başka bir parçasına elin hareket ettirilmesi veya elle tutulan başka bir iş parçasının alınması gibi motorlu aletten veya elle tutulan iş parçasından sık sık el kaldırılabilir. Diğer durumlarda, örneğin farklı zımpara kayışları veya yerleştirilen matkap uçları veya kullanılan alternatif motorlu alet gibi değişiklikler kullanılmakta olan motorlu aletlere uygulanmalıdır. Bu gibi durumlarda, kısa süreli ölçmeler sadece çalışma işleminin her bir aşaması esnasında yapılabilir.
Bazı durumlarda, ölçme amacı için maruz kalma sürelerinin çok kısa olması nedeniyle normal çalışma işlemleri esnasında güvenilir ölçümleri elde etmek oldukça zordur veya imkânsızdır. Bu gibi durumlarda, normal çalışma şartlarına olabildiğince yakın çalışma şartlarına haiz daha uzun süreli kesiksiz olan yapay olarak maruz kalmayı düzenleyen benzeştirilmiş çalışma işlemleri esnasında ölçmeler yapılabilir.
Titreşim büyüklüğü bilgisine ilâve olarak, günlük titreşime maruz kalmanın değerlendirilmesi her bir iş aşaması ile ilgili maruz kalma süresinin değerlendirilmesini de gerektirir.
d) Alet çalışmasının titreşim patlamaları esnasında veya tekli veya çoklu darbelere ait sabit süreli ölçme
Bazı işlemler, kısa süreli titreşim patlamalarına maruz kalmayı içerir, bu durum, perçin tabancası, çivi tabancası, vb. gibi tekli veya çoklu darbeler veya motorlu lokma takımları gibi titreşim patlamaları olabilir. Bu gibi durumlarda, günlük titreşim patlamalarının sayısı tahmin edilebilir olmasına rağmen, gerçek maruz kalma sürelerinin değerlendirilmesi oldukça zordur. Bu durumda, ölçmeler, bir veya daha fazla tüm alet işlemlerini içeren sabit bir sürede yapılabilir. Ölçme süresi, titreşim patlamalarında olabildiğince az bir süre öncesini, titreşim aralarını ve sonrasını içermelidir.
Titreşim büyüklüğü bilgisine ve günlük titreşim patlamalarına maruz kalma sayısının tahminine ilave olarak, günlük titreşime maruz kalmanın değerlendirilmesi ölçme periyotu esnasında anlık titreşim sayısının ve ölçme süresinin değerlendirilmesini de gerektirir.
2.8 Ölçüm Zamanı
Ölçme, bir motorlu aletin, makinanın veya işlemin tipik kullanımının temsili olan bir süredeki titreşim değerlerinin ortalaması olmalıdır. Mümkün olduğunda, ölçme süresi aleti kullanan kişinin ellerinin titreşen yüzeye ilk teması olduğu zaman başlamalı ve söz konusu temas sona erdiği zaman bitmelidir. Bu süre titreşim büyüklüğündeki değişimleri içerebilir ve hatta titreşime maruz kalmanın olmadığı periyotları da içerebilir.
Mümkün olduğunda, gün boyunca titreşimdeki değişimler dikkate alınacak şekilde bir seri numune ölçümler günün farklı zamanlarında yapılmalı ve ortalaması alınmalıdır.
2.9 Hesaplamalar
Titreşim ölçüm değerleri ivme cinsinden (m/s2, mm/s2, µm/ s2) değerlendirilir. Titreşime maruz kalmanın değerlendirilmesinde, üç eksenin tamamını birleştiren bir büyüklük esas alınır. Bu büyüklük, toplam titreşim değeri olup, üç bileşen değerin karelerinin toplamının karekökü olarak tanımlanır.
Farklı sürelere sahip günlük titreşime maruz kalmalar arasında mukayeselerin yapılmasını kolaylaştırmak amacıyla, günlük titreşime maruz kalma, 8 saatlik enerjiye eş değer olan frekans ağırlıklı toplam titreşim değeri, ahv (eşit, 8 saat), ile ifade edilmektedir.
T : Günlük toplam titreşime, ahv , maruz kalma süresi,
T0 : 8 saatlik (28800 saniyelik) referans süre
Çalışma, günlük toplam titreşimin, farklı titreşim genlikleri bulunan farklı çalışmalardan oluştuğu şekildeki gibi ise, titreşime maruz kalma, A(8);
ahvi : i’nci çalışma için toplam titreşim değeri,
n : her bir titreşime maruz kalma sayısı,
Ti : i’nci çalışmanın süresi
3.Tüm Vücut Titreşim Maruziyetinin Belirlenmesi (TS EN 1032)
3.1 Ölçümleri Gerçekleştirilmesi
Bir bina pek çok farklı insan faaliyeti için kullanılabileceğinden (örneğin bina içinde ayakta, oturarak, yatarak veya her üç durum birden söz konusu olabileceği için, binanın düşey titreşimi vücuda aşağıdaki şekilde gösterildiği gibi z-eksenli, x-eksenli veya y-eksenli titreşim olarak girebilir.
Tüm vücut titreşiminin ölçülmesi için, titreşim, mümkün olabildiğince titreşimin vücuda iletildiği noktada veya alanda belirlenmelidir. Ölçüm süreleri 180 saniyeden daha az olmamalıdır.Ölçümler üçer tekrarlı olarak alınmalıdır.
- Titreşime maruz kalan kişilerin oturma konumundaki durumlarında yarı rijit disk üzerine monte edilen transducer, oturan kişinin sağ ve sol kalça kemikleri arasındaki orta noktaya yerleştirilecek şekilde koltuk yüzeyine konumlandırılır.
- Titreşime maruz kalan kişilerin bir yönlendirme veya çalışma platformu üzerinde ayakta durması durumunda, transducer ayak tabanının orta noktasına yerleştirilmiş durumda iken, yukarıda ayakta duran kişinin bulunduğu konumda yerleştirilmelidir. Filtre ağırlıklandırma x ekseni için Wd, y ekseni için Wd, z ekseni için Wk olarak ayarlanmalıdır. Bu ağırlıklandırma ayarlarını bazı cihazlar otomatik olarak yapmaktadır.
Not: Bu ölçüm metodu kapsamında dikey pozisyonda çalışanlardan sırt bölgesinden ölçüm alınamaz.Ölçüm bitiminde cihaz kişi üzerinden çıkarılır.
3.2 Hesaplamalar
Titreşim ölçüm değerleri ivme cinsinden (m/s2, mm/s2, µm/ s2) değerlendirilir. Tüm vücut titreşimleri için ölçmeler normal olarak 3 yönde yapılmalıdır. Kullanılan değerlendirme formülü aşağıdaki gibidir:
Aw(en büyük) = en büyük {1,4 awx, 1,4 awy, axz}
